Sociopath vs Psychopath: Sự khác biệt và dấu hiệu nhận biết

Lời mở đầu Chuyện ít ai kể về hai "căn bệnh" bị hiểu lầm nhất

Hồi mới vào nghề viết blog, tôi từng nhận được một comment khiến mình suy nghĩ mãi. Một bạn đọc chia sẻ: "Tôi với tư cách là một sociopath cũng muốn được nhìn nhận là một người bình thường, thực sự điều đó khó lắm sao?" Câu chuyện này khiến tôi nhận ra rằng, sociopath và psychopath không chỉ là những từ ngữ để dán nhãn cho kẻ ác trong phim ảnh.

Thực tế, theo thống kê từ Hiệp hội Tâm thần Hoa Kỳ, khoảng 1-4% dân số thế giới mắc chứng rối loạn nhân cách chống đối xã hội (ASPD) - cái ô lớn chứa cả sociopath lẫn psychopath. Con số này nghe có vẻ nhỏ, nhưng nếu tính riêng ở Việt Nam với dân số 100 triệu, đó là từ 1 đến 4 triệu người.

Một con số không hề nhỏ để chúng ta ngồi lại tìm hiểu. Nhiều người vẫn nghĩ "sociopath là do môi trường, psychopath là do bẩm sinh" - nhưng sự thật có đơn giản vậy không?

Hãy cùng tôi đi sâu vào từng khía cạnh để thấy rõ bức tranh toàn cảnh.

Sociopath là gì? Khi "con người xã hội" bị tổn thương

Góc nhìn từ những câu chuyện đời thường

Tôi còn nhớ một lần tư vấn cho một người bạn - anh ấy kể về đứa em trai từ nhỏ đã sống trong cảnh bố mẹ cãi vã, ly hôn, rồi bị bỏ rơi cho ông bà nuôi. Lớn lên, cậu em trở nên bốc đồng, hay nổi nóng, không giữ được việc làm ổn định, và liên tục đổ lỗi cho người khác về mọi thứ tồi tệ xảy ra.

Nghe quen không? Đó chính là hình mẫu kinh điển của một sociopath.

Theo nghiên cứu từ Verywell Mind, sociopath có những đặc điểm sau:

Đặc điểm	Biểu hiện cụ thể	Tần suất gặp
Thiếu quan tâm người khác	Không để ý cảm xúc người xung quanh	Rất thường xuyên
Hành vi bốc đồng	Nóng nảy, hành động không suy nghĩ	Thường xuyên
Dễ nổi cơn thịnh nộ	Phản ứng bạo lực khi gặp chuyện	Cao
Tự biện minh hành vi	Biết sai nhưng tìm lý do để biện hộ	Luôn luôn
Khó duy trì công việc	Thường xuyên thất nghiệp, thay đổi chỗ làm	Rất phổ biến

Điều thú vị là sociopath vẫn có một chút khả năng thấu cảm và hối lỗi, dù rất yếu ớt. Họ ý thức được hành vi của mình là sai, nhưng lại tìm cách hợp lý hóa nó.

Khác với psychopath, sociopath có thể hình thành gắn bó cảm xúc với một số người - nhưng việc này cực kỳ khó khăn.

Số liệu đáng suy ngẫm

Một nghiên cứu năm 2014 được công bố trên tạp chí Canadian Journal of Psychiatry cho thấy: có đến 1/3 người được chẩn đoán mắc chứng sociopathy "từ bỏ" hành vi chống đối xã hội ở giai đoạn sau của cuộc đời. Họ có thể hình thành các mối quan hệ tốt đẹp hơn và sống hòa nhập.

Điều này cho thấy sociopathy không phải là bản án chung thân - nó có thể thay đổi nếu môi trường sống được cải thiện. Vậy câu hỏi đặt ra là: liệu sociopath có phải chỉ là nạn nhân của hoàn cảnh?

Hay vẫn còn yếu tố nào khác? Để trả lời, chúng ta cần hiểu về "người anh em song sinh" của nó - psychopath.

Xem thêm #1

Psychopath Bẩm sinh hay do nuôi dưỡng?

Sự thật về "kẻ không có lương tâm"

Ngược lại với sociopath, psychopath thường được mô tả như những người "máu lạnh" thực thụ. Họ có thể giả vờ quan tâm, thể hiện hành vi lịch thiệp, nhưng bên trong là khoảng trống cảm xúc.

Theo bác sĩ tâm thần Willem H.J. Martens trong bài báo nổi tiếng "Nỗi đau giấu kín của những kẻ tâm lý biến thái" (The Hidden Suffering of the Psychopath), psychopath thực ra cũng chịu đựng nỗi đau tinh thần và sự cô đơn.

Đặc điểm	Biểu hiện	So sánh với Sociopath
Giả vờ quan tâm	Tỏ ra đồng cảm nhưng thực chất là giả tạo	Sociopath không thèm giả vờ
Hành vi máu lạnh	Không lay động trước đau khổ người khác	Sociopath có thể có chút thấu cảm
Mối quan hệ nông cạn	Kết bạn nhanh nhưng không sâu sắc	Sociopath khó kết bạn hơn
Duy trì cuộc sống bình thường	Có công việc ổn định, gia đình	Sociopath thường thất nghiệp
Không gắn bó cảm xúc thật	Yêu theo cách riêng, nhưng không chân thành	Sociopath có thể gắn bó nhưng khó

Một điểm khác biệt quan trọng: psychopath có thể tuân theo các quy chuẩn xã hội nếu điều đó phục vụ lợi ích của họ. Họ không nổi loạn một cách công khai như sociopath.

Thay vào đó, họ dùng sự quyến rũ và thao túng để đạt được mục đích.

Yếu tố di truyền và môi trường

Nhiều người cho rằng "psychopath là do bẩm sinh, sociopath là do môi trường". Nhưng sự thật phức tạp hơn nhiều.

Nghiên cứu về các cặp song sinh cho thấy yếu tố di truyền giải thích khoảng 50% nguy cơ mắc chứng psychopathy. 50% còn lại đến từ môi trường - đặc biệt là chấn thương thời thơ ấu.

Tuy vậy, có một sự khác biệt tinh tế: psychopath thường có tiền sử gia đình không ổn định nhưng ở mức độ nhẹ hơn, trong khi sociopath thường trải qua lạm dụng tình dục, bạo lực thể chất hoặc cha mẹ nghiện ngập. Nói cách khác, "hạt giống" psychopath có thể đã có sẵn, nhưng cần môi trường "thuận lợi" để phát triển.

Sự khác biệt chính yếu Bảng so sánh toàn diện

Khi khoa học lên tiếng

Cảm ơn bạn đã kiên nhẫn theo dõi đến đây. Bây giờ là lúc tôi tổng hợp tất cả vào một bảng so sánh chi tiết.

Những thông tin này dựa trên các tiêu chí chẩn đoán từ DSM-5 (Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần) và các nghiên cứu lâm sàng.

Tiêu chí	Sociopath	Psychopath
Nguyên nhân	Chủ yếu do môi trường	Kết hợp di truyền và môi trường
Lương tâm	Có nhưng yếu ớt	Gần như không có
Khả năng thấu cảm	Có thể có với một số người	Rất thấp hoặc bằng không
Hành vi bạo lực	Bốc đồng, tùy hứng	Có kế hoạch, tính toán
Công việc	Không ổn định, hay thất nghiệp	Có thể ổn định, thậm chí thành công
Quan hệ xã hội	Khó khăn, nhưng có thể có	Dễ dàng nhưng nông cạn
Cảm xúc	Dễ nổi nóng, bộc phát	Lạnh lùng, kiểm soát
Hối lỗi	Hiếm khi, nhưng có thể có	Hầu như không bao giờ
Khả năng thay đổi	Có thể cải thiện theo thời gian	Rất khó thay đổi

Ví dụ thực tế để dễ hình dung

Hãy tưởng tượng hai người: anh A là sociopath và anh B là psychopath. Cả hai đều muốn lấy tiền của bạn.

• Anh A (sociopath): Sẽ nổi nóng, đập bàn, đe dọa bạn bằng lời nói. Nếu bạn không đưa, anh ta có thể đánh bạn trong cơn tức giận. Sau đó, anh ta có thể cảm thấy có lỗi (dù rất ít) và tự nhủ "tại nó ép mình".

• Anh B (psychopath): Sẽ mời bạn đi ăn, kể chuyện vui, tỏ ra là bạn thân. Dần dần, anh ta thuyết phục bạn đầu tư vào một dự án "siêu lợi nhuận". Khi bạn mất tiền, anh ta vẫn tươi cười và không hề có chút hối hận nào.

Thấy sự khác biệt chưa? Một bên là "cơn bão" dễ thấy, một bên là "dòng nước lặng" nguy hiểm hơn nhiều.

Dấu hiệu nhận biết Làm sao để phát hiện?

Những "cờ đỏ" trong cuộc sống hàng ngày

Nhiều bạn đọc hỏi tôi: "Làm sao biết một người có phải là sociopath hay psychopath không?" Câu trả lời không hề đơn giản, vì họ thường rất giỏi ngụy trang. Tuy vậy, có một số dấu hiệu bạn có thể để ý:

Đối với sociopath:

• Thường xuyên thay đổi công việc, nơi ở
• Dễ nổi cáu vì những chuyện nhỏ nhặt
• Có tiền sử bạo lực hoặc lạm dụng chất kích thích
• Luôn đổ lỗi cho người khác
• Khó giữ bạn bè lâu dài

Đối với psychopath:

• Quyến rũ một cách bất thường
• Nói chuyện rất logic nhưng thiếu cảm xúc
• Có xu hướng thao túng người khác
• Sống hai mặt: ngoài xã hội tử tế, trong nhà độc ác
• Không có phản ứng cảm xúc trước những câu chuyện buồn

Thống kê đáng chú ý

Theo một nghiên cứu trên tạp chí Journal of Abnormal Psychology (2016), khoảng 15-25% tù nhân nam đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán psychopathy. Tuy vậy, điều quan trọng cần nhấn mạnh: không phải psychopath nào cũng là tội phạm.

Nhiều người trong số họ sống hợp pháp nhưng vẫn gây tổn hại cho người xung quanh thông qua các hành vi thao túng tinh vi.

Xem thêm #2

Hướng dẫn thực tế Nên làm gì khi nghi ngờ ai đó?

Từ góc nhìn của người trong cuộc

Tôi từng nhận được email từ một độc giả tên H. - cô ấy kể rằng chồng mình có nhiều dấu hiệu của psychopath: quyến rũ khi yêu, nhưng sau kết hôn thì trở nên lạnh lùng, thao túng tài chính, và không hề quan tâm đến cảm xúc của vợ con.

H. không biết nên làm gì.

Đây là lời khuyên tôi dành cho cô ấy - và cũng dành cho bạn nếu rơi vào hoàn cảnh tương tự:

Tình huống	Hành động nên làm	Hành động không nên
Nghi ngờ đồng nghiệp	Giữ khoảng cách, không chia sẻ thông tin cá nhân	Đối đầu trực tiếp
Nghi ngờ người yêu	Quan sát cách họ đối xử với người khác	Tin vào lời nói ngọt ngào
Nghi ngờ thành viên gia đình	Tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia tâm lý	Tự chẩn đoán và gán nhãn
Là nạn nhân của thao túng	Ghi lại bằng chứng, tìm người tin cậy	Cô lập bản thân

Khi nào cần gặp chuyên gia?

Nếu bạn hoặc người thân có những dấu hiệu sau, hãy cân nhắc tìm đến bác sĩ tâm lý:

• Hành vi chống đối xã hội kéo dài hơn 1 năm
• Gây tổn hại đến bản thân hoặc người khác
• Không thể duy trì các mối quan hệ lành mạnh
• Có tiền sử vi phạm pháp luật

Kết luận Không phải ai cũng là "kẻ ác"

Sau khi đọc đến đây, chắc hẳn bạn đã có cái nhìn rõ ràng hơn về sociopath và psychopath. Nhưng tôi muốn nhấn mạnh một điều: đây là những rối loạn tâm thần, không phải là "bản án" cho cả cuộc đời.

Như lời một độc giả đã từng comment: "tôi với tư cách là một sociopath cũng muốn được nhìn nhận là một người bình thường". Câu nói ấy khiến tôi suy nghĩ rất nhiều.

Có lẽ, thay vì vội vàng dán nhãn cho ai đó, chúng ta nên hiểu rằng đằng sau mỗi chẩn đoán là một con người với câu chuyện riêng. Tất nhiên, điều này không có nghĩa là bạn nên chấp nhận hành vi độc hại.

Nhưng hiểu được bản chất của vấn đề sẽ giúp bạn đưa ra quyết định sáng suốt hơn - dù là bảo vệ bản thân hay giúp đỡ người khác. Bạn đã từng gặp ai đó có dấu hiệu của sociopath hay psychopath chưa?

Hãy chia sẻ câu chuyện của bạn ở phần bình luận nhé. Biết đâu, kinh nghiệm của bạn sẽ giúp ích cho người khác!

Video liên quan

Bài viết liên quan