Vì sao tôi quyết định trồng đẳng sâm và những điều cần biết trước khi bắt đầu
Cách đây chừng 5 năm, tôi có dịp lên Lào Cai thăm một người bạn làm nông nghiệp. Ở đó, tôi thấy những vạt đồi xanh mướt với những dây leo tua tủa, hỏi ra mới biết đó là cây đẳng sâm – một loại dược liệu quý mà người dân tộc thiểu số nơi đây trồng như một cây thoát nghèo.
Từ đó, tôi bắt đầu tìm hiểu và trồng thử, rồi dần dần thành “nghiệp” luôn. Trước khi lao vào trồng, có vài điều anh em cần nắm rõ: đẳng sâm (còn gọi là đảng sâm) là cây thân thảo leo, sống lâu năm, rễ phình thành củ hình trụ.Cây này ưa khí hậu mát mẻ, nhiệt độ lý tưởng từ 18-25°C, có thể chịu nóng đến 30°C nhưng không kéo dài. Độ cao thích hợp từ 400-1600m so với mực nước biển.Cái hay của cây này là nó không quá kén đất, nhưng để có năng suất cao, đất phải tơi xốp, nhiều mùn, thoát nước tốt. pH đất từ 5,5-6,5 là chuẩn nhất.Nếu đất quá chua hay kiềm, cây vẫn sống nhưng củ nhỏ, năng suất thấp. Một điều thú vị: đẳng sâm mọc hoang ở nhiều tỉnh miền núi phía Bắc như Lai Châu, Sơn La, Lào Cai, và cả Tây Nguyên như Gia Lai, Kon Tum, Lâm Đồng.Ở đồng bằng, cây vẫn trồng được nhưng thời gian sinh trưởng rút ngắn còn 8-9 tháng, không sống qua mùa hè. Vậy nên, nếu bạn ở vùng thấp, cân nhắc kỹ trước khi đầu tư.Giá trị kinh tế của đẳng sâm khá hấp dẫn. Theo kinh nghiệm của tôi, 1ha đẳng sâm sau 2 năm có thể cho thu hoạch 3-5 tấn củ khô, giá bán dao động 120.000-200.000 đồng/kg củ khô tùy phẩm cấp.Củ loại 1 (đường kính trên 2cm, dài trên 15cm) giá cao hơn, loại 2 thấp hơn. Tính ra, 1ha có thể mang về 300-800 triệu đồng sau 2 năm – con số không tồi với nông dân miền núi.Bảng so sánh điều kiện sinh trưởng của đẳng sâm:| Yếu tố | Mức thích hợp | Mức chịu được | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Nhiệt độ | 18-25°C | 30°C (ngắn ngày) | Trên 30°C kéo dài cây yếu |
| Độ cao | 400-1600m | Dưới 400m | Ở đồng bằng thời gian sống ngắn |
| Lượng mưa | 1200-1500mm/năm | >800mm | Cần thoát nước tốt |
| pH đất | 5,5-6,5 | 5,0-7,0 | Dưới 5,0 cây còi cọc |
| Độ dốc | Dưới 10° | Dưới 25° | Dốc cao dễ xói mòn |
Từ những thông tin cơ bản này, chúng ta sẽ đi vào chi tiết từng bước. Trước hết, hãy nói về chuyện chọn giống – yếu tố quyết định thành bại.
Chọn giống đẳng sâm hạt hay củ giống? Kinh nghiệm thực tế từ vườn nhà
Tôi nhớ mãi vụ đầu tiên, mua hạt giống trên mạng về gieo, tưởng đơn giản ai ngờ tỷ lệ nảy mầm chỉ đạt 30%. Nguyên nhân là do hạt để lâu, mất sức nảy mầm.
Từ đó tôi rút ra bài học: hạt đẳng sâm chỉ giữ được tỷ lệ nảy mầm cao trong năm đầu, nếu để sang năm sau, tỷ lệ giảm mạnh.Nhân giống bằng hạt
Hạt giống nên lấy từ cây đã 2-3 năm tuổi. Cây 1 năm tuổi cho ít hạt và chất lượng thấp.
Khi hái quả, chọn những quả vỏ vàng nhạt, hạt đen, phơi cho nứt vỏ rồi lấy hạt. Lượng hạt cần cho 1ha vườn ươm là 25-27kg, đủ giống trồng cho 5-6ha ruộng sản xuất.Một mẹo nhỏ: trước khi gieo, ngâm hạt trong nước ấm 40°C khoảng 4-6 tiếng, sau đó ủ trong túi vải ẩm. Khi thấy hạt nhú mầm (khoảng 5-7 ngày) thì đem gieo.Cách này giúp tỷ lệ nảy mầm tăng lên 75-80%.Nhân giống bằng củ (đầu mầm)
Phương pháp này ít phổ biến hơn nhưng hiệu quả nếu bạn có sẵn củ giống. Dùng mầm ở đầu rễ để trồng, thường áp dụng khi cần nhân nhanh số lượng nhỏ.
Tuy vậy, hệ số nhân giống thấp, chỉ 3-5 cây từ một củ mẹ. Bảng so sánh hai phương pháp nhân giống:| Tiêu chí | Gieo hạt | Trồng củ giống |
|---|---|---|
| Hệ số nhân giống | Cao (1 cây mẹ cho 1000+ hạt) | Thấp (3-5 mầm/củ) |
| Thời gian có cây con | 3 tháng | 1-2 tháng |
| Chi phí giống | Thấp (5-6kg hạt/ha) | Cao (củ giống đắt) |
| Tỷ lệ sống | 60-75% | 85-95% |
| Rủi ro | Cao (hạt yếu, sâu bệnh) | Thấp |
| Phù hợp | Sản xuất quy mô lớn | Vườn nhỏ, tận dụng |
Theo số liệu từ Học viện Nông nghiệp Việt Nam, gieo hạt là phương pháp phổ biến nhất hiện nay, chiếm 90% diện tích trồng đẳng sâm trên cả nước. Lý do đơn giản: chi phí thấp, dễ làm, và có thể sản xuất số lượng lớn.
Sau khi có giống, bước tiếp theo là làm đất và gieo trồng. Công đoạn này quyết định 50% thành công, đặc biệt là khâu chọn thời vụ.Thời vụ trồng đẳng sâm gieo hạt tháng nào, trồng củ tháng nào?
Tôi từng hỏi một cụ già người Mông ở Sapa: “Sao cụ trồng đẳng sâm vào tháng 9 mà không phải tháng 2?” Cụ cười bảo: “Mày xem, tháng 9 mưa nhiều, đất mềm, hạt dễ nảy. Tháng 2 rét, hạt lâu mọc, lắm khi chết cả vườn.” Kinh nghiệm dân gian đôi khi chuẩn hơn sách vở.
Vụ xuân (gieo tháng 2-3, trồng tháng 5-6)
Đây là vụ chính ở miền Bắc. Gieo hạt vào tháng 2-3, khi tiết trời ấm dần lên.
Sau 3 tháng ươm, cây con đạt 9-10 lá thì đem trồng ra ruộng sản xuất vào tháng 5-6. Vụ này thuận lợi vì mưa xuân tạo độ ẩm, nhưng phải đề phòng rét đậm kéo dài.Vụ thu (gieo tháng 9-10, trồng tháng 2-3 năm sau)
Vụ thu đông thích hợp cho vùng núi cao. Gieo hạt tháng 9-10, khi mưa nhiều, đất ẩm.
Cây con qua đông, sang tháng 2-3 năm sau thì trồng. Vụ này có lợi thế: hạt mới thu hoạch tháng 7-8, nên tỷ lệ nảy mầm cao.Bảng thời vụ trồng đẳng sâm theo vùng:| Vùng | Vụ xuân | Vụ thu | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Miền Bắc (núi cao) | Gieo tháng 2-3, trồng tháng 5-6 | Gieo tháng 9-10, trồng tháng 2-3 | Tránh rét đậm tháng 1 |
| Tây Nguyên | Gieo tháng 4-5, trồng tháng 7-8 | Gieo tháng 10-11, trồng tháng 1-2 | Mùa mưa từ tháng 5-10 |
| Đồng bằng | Gieo tháng 2-3, trồng tháng 5-6 | Không nên trồng vụ thu | Cây không sống qua hè |
Theo thống kê, tỷ lệ sống của cây con ở vụ xuân đạt 70-80%, vụ thu đạt 80-90% nếu thời tiết thuận lợi. Vậy nên, nếu bạn ở vùng núi phía Bắc, tôi khuyên nên gieo vụ thu để tận dụng hạt mới và thời tiết mát mẻ.
Chọn được thời vụ, giờ là lúc bắt tay vào làm đất và gieo trồng. Công đoạn này tưởng đơn giản nhưng có nhiều mẹo hay ho.Kỹ thuật làm đất và gieo hạt đẳng sâm từ A đến Z
Hồi mới tập tành, tôi cứ nghĩ làm đất thì cứ cuốc lên, bón phân, gieo hạt là xong. Nhưng không, mỗi loại đất có cách xử lý khác nhau.
Đất đồi dốc khác, đất ruộng bậc thang khác, đất dưới tán rừng lại khác.Làm đất vườn ươm
Vườn ươm cần đất tơi xốp, bằng phẳng, ít sỏi đá, gần nguồn nước. Cày sâu 30cm, phơi ải 15-20 ngày để diệt mầm bệnh.
Lên luống cao 30cm, rộng 80-90cm, dài tùy ý. Rãnh giữa các luống rộng 40cm để thoát nước và đi lại chăm sóc.Bảng phân bón cho vườn ươm (tính cho 1ha):| Loại phân | Lượng bón | Cách bón |
|---|---|---|
| Phân chuồng hoai mục | 10 tấn | Bón lót, trộn đều mặt luống |
| Supe lân | 150 kg | Bón lót |
| KCl | 100 kg | Bón lót |
| Urê | 150 kg | Bón thúc (pha loãng 1/10) |
Gieo hạt đúng cách
Trước khi gieo, hạt được đãi sạch, trộn với đất bột khô để dễ gieo đều. Gieo làm 3 lần để hạt phân bố đều trên luống.
Sau đó, lấp đất dày 1-2cm, phủ một lớp rơm rạ hoặc trấu mỏng lên trên. Một chi tiết quan trọng: sau khi gieo, tưới ẩm hàng ngày bằng ô doa (bình tưới có lỗ nhỏ) vào buổi chiều mát.Sau 10-15 ngày, hạt bắt đầu mọc. Khi cây mọc được 60% thì bỏ rơm rạ để cây quang hợp tốt hơn.Chăm sóc cây con trong vườn ươm
Giai đoạn cây con rất mẫn cảm. Tôi từng mất cả luống cây vì tưới nước lúc trời nắng gắt – lá non bị cháy hết.
Bí quyết là tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát, không tưới khi nắng gay gắt. Khi cây có 5-6 lá thật, tỉa bớt để khoảng cách cây 3-5cm.Bón thúc phân đạm pha loãng 1/10, định kỳ 15-20 ngày/lần. Cây được 9-10 lá (khoảng 3 tháng tuổi) là đủ tiêu chuẩn xuất vườn.Tiêu chuẩn cây con xuất vườn:| Tiêu chí | Yêu cầu |
|---|---|
| Chiều cao | 15-20cm |
| Số lá | 3-5 cặp lá thật |
| Màu sắc | Xanh đều, không vàng úa |
| Sâu bệnh | Không có dấu hiệu sâu bệnh |
| Rễ | Phát triển tốt, không đứt gãy |
Sau khi có cây con khỏe mạnh, việc trồng ra ruộng sản xuất là bước quyết định năng suất. Hãy xem cách trồng sao cho đúng.
Cách trồng cây đẳng sâm ra ruộng sản xuất mật độ, khoảng cách và bón phân
Tôi có một người bạn ở Kon Tum trồng đẳng sâm dưới tán rừng keo. Anh ấy khoe: “Củ to hơn trồng ngoài đồng vì đất ẩm và mát quanh năm”.
Đúng vậy, đẳng sâm ưa bóng râm, nên trồng dưới tán cây hoặc xen canh với ngô, sắn là hợp lý.Mật độ trồng
Tùy vào độ phì của đất mà mật độ khác nhau. Đất tốt trồng thưa, đất xấu trồng dày.
Cụ thể:- Đất tốt: khoảng cách 30x40cm, tương đương 83.000 cây/ha
- Đất xấu: khoảng cách 20x40cm, tương đương 125.000 cây/ha
Ở vùng núi dốc, nhiều nơi trồng thưa hơn, khoảng 7.000-10.000 cây/ha với khoảng cách 1,2-1,4m (hàng) x 0,8-1m (cây). Trồng xen ngô giữa các hàng, vừa lấy ngô vừa làm giá thể cho đẳng sâm leo.
Bón phân cho 1ha trong 2 năm
Bảng phân bón chi tiết:
| Loại phân | Tổng (2 năm) | Bón lót | Năm 1 | Năm 2 |
|---|---|---|---|---|
| Phân chuồng | 20-25 tấn | 10 tấn | 5 tấn | 5-10 tấn |
| Urê | 450-500kg | 0 | 200-250kg | 200-250kg |
| Supe lân | 350-400kg | 175-200kg | 0 | 175-200kg |
| Kali (K2SO4) | 350-400kg | 100kg | 100kg (tháng 7-8) | 150-200kg |
Cách trồng
Đào hốc sâu 20-25cm, đường kính 20cm. Bón lót phân vào hốc, lấp đất mỏng, đặt cây con vào, ấn chặt đất quanh gốc.
Vun đất thành vồng có rãnh thoát nước. Nếu trồng trên diện tích lớn, lên luống cao 15-20cm theo đường đồng mức, rạch rãnh sâu 15cm để đặt cây.Một kinh nghiệm: sau khi trồng, phủ một lớp lá cây hoặc rơm rạ lên gốc để giữ ẩm, hạn chế cỏ dại. Tưới nước ngay sau khi trồng nếu trời không mưa.Sau khi trồng xong, công việc chăm sóc mới thực sự bắt đầu. Cây đẳng sâm cần được “nâng niu” trong suốt 2 năm mới cho thu hoạch.Chăm sóc cây đẳng sâm làm giàn, tưới nước, phòng trừ sâu bệnh
Có lần tôi thấy một bác nông dân ở Hà Giang làm giàn cho đẳng sâm bằng thân cây ngô khô. Hỏi ra mới biết, bác ấy trồng ngô trước, để ngô mọc cao 1,5m rồi mới trồng đẳng sâm.
Đến mùa thu ngô, bác chỉ hái bắp, chừa thân lại cho dây leo. Vừa tiết kiệm công làm giàn, vừa có thêm thu nhập từ ngô.Làm giá thể cho cây leo
Đẳng sâm là dây leo, cần giá thể để bám. Khi cây cao 15-20cm, bắt đầu làm giàn.
Có hai cách:-
Dùng tre, sặt: Cắm chéo hình chữ A, cao 1,5-2m, hai hàng đẳng sâm leo chung một giàn. Giàn này dùng được 2 năm.
-
Trồng xen ngô: Gieo ngô giữa các hàng đẳng sâm. Ngô mọc cao, thân cứng làm giá thể tự nhiên. Năm thứ 2 phải gieo lại ngô.
Tưới nước và làm cỏ
Đẳng sâm ưa ẩm nhưng không chịu úng. Mùa khô tưới 2-3 ngày/lần, mùa mưa chỉ tưới khi đất quá khô.
Làm cỏ định kỳ 30 ngày/lần trong năm đầu, kết hợp vun gốc. Vun gốc làm 2 lần: lần 1 sau trồng 3 tháng, lần 2 sau trồng 6 tháng.Vun gốc giúp củ phát triển to và đều, tránh bị lộ lên mặt đất.Phòng trừ sâu bệnh
Bảng sâu bệnh thường gặp và cách xử lý:
| Sâu/bệnh | Triệu chứng | Biện pháp |
|---|---|---|
| Sâu xám | Cắn ngang thân cây con | Bắt thủ công, dùng Sherpa 20EC |
| Rệp | Chích hút nhựa lá non | Phun nước xà phòng loãng |
| Bệnh lở cổ rễ | Thân gốc thối đen, cây héo | Nhổ bỏ, rắc vôi, dùng Bordeaux |
| Bệnh thối củ | Củ nhăn nheo, có mùi hôi | Xử lý đất bằng Trichoderma |
Lưu ý: thời gian cách ly tối thiểu 7 ngày khi dùng thuốc hóa học. Ưu tiên dùng chế phẩm sinh học như Trichoderma trộn với phân chuồng hoai mục để bón, vừa an toàn vừa cải tạo đất.
Chăm sóc tốt, sau 2 năm là đến ngày thu hoạch. Nhưng thu hoạch thế nào để củ đạt chất lượng cao nhất?Thu hoạch và bảo quản củ đẳng sâm thời điểm vàng và kỹ thuật sơ chế
Tháng 11 năm ngoái, tôi về thăm vườn đẳng sâm của một hợp tác xã ở Lào Cai. Họ thu hoạch đúng lúc cây bắt đầu úa vàng, lá rụng dần.
Củ lúc này chứa nhiều hoạt chất nhất, sản lượng cao. Một người trong HTX bảo: “Thu sớm quá củ nhỏ, thu muộn quá củ xốp, mất chất.”Thời điểm thu hoạch
Sau trồng 2 năm là có thể thu hoạch. Thời điểm tốt nhất là mùa thu đông (tháng 10-12) khi cây úa vàng, hoặc đầu mùa xuân (tháng 2-3) khi cây chưa đâm chồi.
Lúc này hàm lượng saponin và polysaccharide trong củ cao nhất.Cách thu hoạch
Phá bỏ giàn leo, cắt toàn bộ thân lá trên mặt đất. Dùng cuốc hoặc thuổng đào sâu, tránh làm xây sát, đứt rễ củ.
Củ đào lên rửa sạch đất, cắt bỏ rễ con, phân loại. Bảng phân loại củ đẳng sâm:| Loại | Đường kính | Chiều dài | Màu sắc | Giá tham khảo (đồng/kg khô) |
|---|---|---|---|---|
| Loại 1 | >2cm | >15cm | Vàng nhạt, trắng ngà | 150.000-200.000 |
| Loại 2 | 0,5-2cm | 6-15cm | Vàng nhạt | 100.000-150.000 |
| Loại 3 | <0,5cm | <6cm | Vàng sẫm | 50.000-80.000 |
Sơ chế và bảo quản
Củ sau khi rửa sạch, phơi nắng hoặc sấy ở nhiệt độ từ thấp đến cao (40-60°C) cho đến khi ẩm độ dưới 12%. Củ khô có màu vàng nhạt, vị ngọt nhẹ, mùi thơm đặc trưng.
Đóng gói trong bao chống ẩm, ngoài có bao tải. Bảo quản nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp.Củ khô để được 1-2 năm nếu bảo quản tốt. Một lưu ý: theo Dược điển Việt Nam, củ đẳng sâm khô phải đạt các tiêu chuẩn: ẩm độ <12%, tro toàn phần <5,5%, tạp chất không quá 1,5%.Nếu bán cho các cơ sở dược liệu, bạn cần đáp ứng các chỉ tiêu này. Tóm lại, trồng đẳng sâm không khó nhưng đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ.Từ khâu chọn giống, làm đất, gieo trồng đến chăm sóc, thu hoạch, mỗi bước đều có những “tips” riêng. Hy vọng bài viết này giúp bạn có cái nhìn tổng quan và tự tin bắt tay vào trồng loại dược liệu quý này.Nếu có thắc mắc, bạn có thể liên hệ với Trung tâm Cây giống – Học viện Nông nghiệp Việt Nam (hotline: 0981 996 880) hoặc các đơn vị cung cấp giống uy tín. Chúc bạn thành công!
