Chuyện kể từ vườn thuốc Nam
Hồi còn làm nông nghiệp ở quê, tôi từng chứng kiến cảnh ông hàng xóm trồng đẳng sâm (còn gọi là đảng sâm) mà cứ như đánh bạc với thời tiết. Năm được, năm mất.
Mãi sau này, khi gặp anh cán bộ khuyến nông ở Học viện Nông nghiệp, tôi mới ngộ ra nhiều điều. Đẳng sâm là cây thuốc quý, nhưng không phải ai trồng cũng thành công.Theo số liệu từ các trang chuyên về dược liệu, cây này ưa vùng núi cao từ 400-1600m so với mặt biển. Ở đồng bằng, thời gian sinh trưởng bị rút ngắn chỉ còn 8-9 tháng, cây không sống qua mùa hè nổi.Nghe mà thấy xót ruột. Tôi nhớ có lần thử trồng dưới vườn nhà ở Hà Nội, cây lên xanh tốt được vài tháng rồi lụi dần.Hóa ra nhiệt độ lý tưởng cho đẳng sâm là 18-25°C. Trên 30°C kéo dài là cây chịu không nổi.Vậy nên, nếu bạn đang có ý định trồng đẳng sâm, hãy xác định trước: đất phải màu mỡ, nhiều mùn, cao ráo, thoát nước tốt. pH đất từ 5,5 đến 6,5 là chuẩn nhất.Độ dốc dưới 25° (lý tưởng là dưới 10°). Lượng mưa trung bình 1200-1500mm mỗi năm.Cây này còn có thể sống dưới tán rừng thưa (độ tàn che dưới 50%). Nếu bạn có vườn nhà ở miền núi hoặc trung du, đây là cơ hội tốt.Thời vụ Gieo hạt lúc nào mới chuẩn?
Hỏi đáp nhanh: "Bao giờ thì gieo hạt đẳng sâm?" Câu trả lời không đơn giản chỉ có một mùa. Theo kinh nghiệm từ các trang chuyên về cây thuốc Việt Nam, mỗi năm có 2 thời vụ chính:
| Thời vụ | Gieo hạt | Trồng cây con | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Vụ xuân | Tháng 2 - đầu tháng 3 | Tháng 5 - 6 | Tránh rét cuối đông |
| Vụ thu | Tháng 9 - 10 | Tháng 2 - 3 năm sau | Tránh mưa bão |
Có nơi còn cho rằng có thể trồng quanh năm, trừ những tháng quá nắng nóng hoặc quá rét. Nhưng tôi thấy, nếu chọn được thời vụ thích hợp, cây sẽ phát triển khỏe hơn, ít sâu bệnh.
Một lưu ý quan trọng: Không dùng hạt của cây trồng 1 năm để làm giống. Hạt phải lấy từ cây 2-3 năm tuổi trở lên.Hạt mới thu hoạch có tỷ lệ nảy mầm trên 75%. Lượng hạt cần dùng cho 1ha vườn ươm là 25-27kg, đủ trồng cho 5-6ha.Cách gieo hạt Từ hạt đến cây con
Tôi từng thấy nhiều người thất bại ngay từ khâu gieo hạt. Họ cứ nghĩ cứ vãi hạt xuống đất là xong.
Không hề đơn giản vậy đâu.Chuẩn bị vườn ươm
Trước hết, làm đất vườn ươm: chọn đất tơi xốp, bằng phẳng, ít sỏi đá, thuận tiện tưới tiêu. Cày sâu 30cm, phơi ải, bừa kỹ.
Lên luống cao 30cm, rộng 80-90cm. Phân bón lót cho 1ha vườn ươm:| Loại phân | Lượng dùng |
|---|---|
| Phân chuồng hoai mục | 10 tấn |
| Phân lân | 150 kg |
| Phân KCl | 100 kg |
Trộn đều các loại phân, rải trên mặt luống, xáo nhẹ và san phẳng.
Kỹ thuật gieo
Hạt giống được đãi sạch, trộn đều với đất bột khô. Gieo làm 3 lần cho đều.
Lấp đất dày 1-2cm. Cuối cùng, phủ một lớp rơm rạ hoặc trấu mỏng lên mặt luống.Sau 10-15 ngày, hạt bắt đầu mọc. Khi hạt mọc được 60% trở lên, chọn ngày không mưa để bỏ rơm rạ.Tưới ẩm thường xuyên.Chăm sóc cây con
Khi cây có 5-6 lá thật, tỉa bớt để khoảng cách cây 3-5cm. Khi cây được 9-10 lá (khoảng 3 tháng tuổi), chọn cây khỏe mạnh, không sâu bệnh để đem trồng.
Bón thúc vườn ươm: 150kg ure/ha, pha loãng, tưới khi cây cao 7-10cm, có 5-6 lá. Định kỳ 15-20 ngày tưới nước phân đạm pha loãng 1/10.Chăm sóc tối ưu Bón phân đúng cách
So sánh số liệu giữa các cách bón phân cho thấy sự khác biệt rõ rệt. Nếu bón đúng, năng suất củ có thể tăng 30-40% so với bón sai cách.
Lượng phân bón cho 1ha/2 năm:| Loại phân | Tổng lượng | Bón lót | Bón thúc năm 1 | Bón thúc năm 2 |
|---|---|---|---|---|
| Phân hữu cơ hoai mục | 20-25 tấn | ½ lượng | 0 | ½ lượng còn lại |
| Đạm urê | 450-500 kg | 0 | Chia 3 lần, 200-250 kg | Chia 3 lần, phần còn lại |
| Supe lân | 350-400 kg | ½ lượng | 0 | ½ lượng còn lại |
| Kali sunphat | 350-400 kg | ¼ lượng | ¼ lượng (tháng 7-8) | ¼ lượng còn lại |
Cách bón cụ thể
Năm thứ nhất:
- Định kỳ 30 ngày chăm sóc 1 lần, làm sạch cỏ, kết hợp bón đạm.
- Tháng 7-8: cây chuẩn bị ra hoa, bón bổ sung ¼ lượng kali.
- Cuối mùa đông: cây lụi, cắt bỏ thân leo, vệ sinh đồng ruộng.
Năm thứ hai:
- Mùa xuân: bón 10 tấn phân chuồng + ½ lân + ¼ kali. Trộn đều vùi quanh gốc.
- Lượng đạm còn lại chia 3 lần bón thúc, mỗi lần cách nhau 3 tháng.
- Tháng 7-8: bón nốt lượng kali còn lại.
Kinh nghiệm thực tế
Tôi có ông bạn ở Sơn La, anh ấy trồng đẳng sâm xen với ngô. Vừa có ngô thu hoạch, vừa lấy thân ngô làm giá thể cho dây leo.
Tiết kiệm chi phí làm giàn. Giàn tre thường để được 2 năm, nhưng xen ngô thì năm thứ 2 phải gieo lại.Cây đẳng sâm dài 15-20cm bắt đầu cần làm giàn. Dùng cây sặt hoặc tre cắm chéo hình chữ A, để 2 hàng leo chung.Sâu bệnh thường gặp
| Loại sâu bệnh | Triệu chứng | Biện pháp |
|---|---|---|
| Sâu xám | Hại cây con, ăn lá non, cắn đứt thân | Bắt bằng tay, dùng Sherpa 20 EC |
| Sâu xanh, rệp | Hại lá | Phun Cyperan 50 EC, cách ly 7 ngày |
| Bệnh lở cổ rễ | Thối gốc, héo rũ | Nhổ bỏ cây bệnh, dùng Bordeaux |
| Bệnh thối củ | Thối rễ, có mùi hôi | Bón vôi, tạo rãnh thoát nước |
Tuyệt đối tránh dùng thuốc hóa học khi không cần thiết. Ưu tiên các chế phẩm sinh học như Trichoderma trộn với phân hữu cơ.
Thu hoạch và sơ chế Lúc nào là tốt nhất?
Sau 2 năm trồng, cuối mùa đông năm thứ 2, khi cây vàng lụi là lúc thu hoạch. Đây là thời điểm hoạt chất trong củ đạt cao nhất.
Các bước thu hoạch:- Phá bỏ giàn leo
- Cắt toàn bộ thân lá trên mặt đất
- Dùng cuốc, thuổng đào sâu, tránh làm xây sát củ
- Rửa sạch, phơi nắng hoặc sấy ở nhiệt độ thấp tăng dần
Tiêu chuẩn củ đẳng sâm khô:
| Chỉ tiêu | Yêu cầu |
|---|---|
| Độ ẩm | < 12% |
| Đường kính | 0,5 - 2 cm |
| Dài | 6 - 15 cm |
| Màu sắc | Vàng nhạt |
| Vị | Hơi ngọt |
| Tro toàn phần | < 5,5% |
| Tạp chất | Không quá 1,5% |
Củ loại 1: đường kính trên 2cm, dài trên 15cm. Còn lại là loại 2.
Bảo quản: đóng gói trong bao nilon, bên ngoài bao tải chống ẩm. Để nơi khô ráo, trên kệ cách mặt đất ít nhất 5cm.Đẳng sâm khô có thể dùng làm thuốc bổ tỳ vị, chữa mệt mỏi, kém ăn, ho tiêu đờm. Giá bán hiện tại dao động 45.000 - 120.000 đồng/kg tùy loại.Hy vọng với những kinh nghiệm này, bạn sẽ trồng đẳng sâm thành công. Hãy nhớ: cây thuốc quý nhưng cần kỹ thuật đúng mới cho năng suất cao.
