Một bán đảo bị chia cắt từ một dòng kẻ
Bạn có bao giờ tự hỏi vì sao một dải đất nhỏ bé nằm ở Đông Á lại có thể khiến cả thế giới nín thở suốt bao nhiêu thập kỷ? Câu chuyện bắt đầu không phải từ những vụ thử tên lửa hay những lời đe dọa qua lại, mà từ một quyết định vội vã của các cường quốc sau Thế chiến thứ hai.
Năm 1945, khi Nhật Bản đầu hàng, bán đảo Triều Tiên vốn là thuộc địa của đế quốc Nhật suốt gần nửa thế kỷ bỗng rơi vào tay Đồng Minh. Hai nước lớn là Liên Xô và Hoa Kỳ thống nhất tạm chia bán đảo tại vĩ tuyến 38.Miền Bắc do Liên Xô quản lý, miền Nam do Hoa Kỳ quản lý. Ban đầu ai cũng nghĩ đây chỉ là giải pháp tạm thời để tiếp nhận quân Nhật đầu hàng.Nhưng rồi chiến tranh Lạnh bùng nổ, cái tạm thời biến thành vĩnh viễn. Đến năm 1948, hai nhà nước ra đời song song.Miền Bắc thành lập nhà nước xã hội chủ nghĩa do Kim Nhật Thành lãnh đạo. Miền Nam lập nhà nước tư bản chủ nghĩa do Lý Thừa Vãn đứng đầu.Đáng chú ý là cả hai chính quyền đều tuyên bố mình là chính phủ hợp pháp duy nhất của toàn bán đảo, và không bên nào chấp nhận đường biên giới chia cắt là vĩnh viễn. Nói cách khác, mầm xung đột đã được gieo ngay từ ngày đầu.
| Mốc sự kiện | Thời gian |
|---|---|
| Nhật đầu hàng, chia cắt vĩ tuyến 38 | 1945 |
| Hai nhà nước ra đời | 1948 |
| Chiến tranh bùng nổ | 25/6/1950 |
| Hiệp định đình chiến | 27/7/1953 |
Sự chia cắt ấy không chỉ là câu chuyện địa chính trị. Nó xé đôi hàng triệu gia đình, chia rẽ một dân tộc vốn cùng ngôn ngữ, cùng văn hóa.
Và chính cái nền móng chia cắt đó đã đẩy bán đảo vào cuộc chiến tranh khốc liệt nhất châu Á thời hiện đại.Ba năm chiến tranh và cái kết không ai thắng
Rạng sáng 25 tháng 6 năm 1950, quân đội Bắc Triều Tiên được Liên Xô hậu thuẫn vượt vĩ tuyến 38, mở cuộc tổng tấn công vào Hàn Quốc. Sự kiện này diễn ra cùng lúc với các cuộc nổi dậy của lực lượng cộng sản ở miền Nam.
Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc lập tức nhóm họp, lên án hành động của Bắc Triều Tiên là xâm lược và cho phép thành lập Bộ chỉ huy Liên Hợp Quốc do Hoa Kỳ nắm vai trò nòng cốt. Quyết định này được đưa ra trong bối cảnh Liên Xô đang tẩy chay các phiên họp Hội đồng Bảo an, nên không thể phủ quyết.Diễn biến ba năm sau đó giống như một con lắc khủng khiếp. Chỉ trong hai tháng đầu, quân Bắc Triều Tiên chiếm gần như toàn bộ miền Nam, dồn lực lượng Liên Hợp Quốc vào một vùng nhỏ quanh Vành đai Pusan.Đến tháng 9 năm 1950, liên quân phản công, giành thắng lợi trong trận Nhân Xuyên, tiêu diệt phần lớn lực lượng Bắc Triều Tiên. Lúc này, liên quân quyết định đẩy ngược lên Bắc, đặt tham vọng thống nhất bán đảo.Nhưng kế hoạch gần như thành công thì bị chặn đứng bởi sự tham chiến của Chí nguyện quân Trung Quốc. Hai năm cuối là giai đoạn chiến tranh tiêu hao, bom đạn trút xuống không ngừng.Bắc Triều Tiên trở thành một trong những quốc gia bị ném bom nặng nề nhất trong lịch sử. Không quân Hoa Kỳ thực hiện hàng loạt chiến dịch ném bom chiến lược, còn Không quân Liên Xô bí mật tham chiến dưới danh nghĩa chí nguyện quân Trung Quốc để bảo vệ đồng minh.Ngày 27 tháng 7 năm 1953, hai bên ký hiệp định đình chiến. Không có hiệp ước hòa bình nào được ký kết.Khu phi quân sự liên Triều (DMZ) ra đời để ngăn cách hai miền. Về mặt kỹ thuật, đến tận ngày nay, hai miền Triều Tiên vẫn đang trong trạng thái chiến tranh.Mức độ tàn phá của cuộc chiến này có thể nhìn qua con số thương vong.
| Bên tham chiến | Tử trận |
|---|---|
| Hàn Quốc | 137.899 |
| Hoa Kỳ | 36.516 |
| Bắc Triều Tiên | 290.000 |
| Trung Quốc | 183.108 |
| Liên Xô | 282 |
Con số tổng cộng vượt quá 3 triệu người chết sau ba năm chiến đấu. Để so sánh, chiến tranh Việt Nam kéo dài gần 20 năm.
Nói cách khác, đây là cuộc xung đột ngắn nhưng có sức tàn phá khủng khiếp nhất ở châu Á trong thời kỳ hiện đại. Chi phí cho ba năm chiến tranh lên tới khoảng 30 tỷ đô la Mỹ theo thời giá những năm 1950, tương đương khoảng 325 tỷ đô la ngày nay.Và cuộc chiến ấy để lại một di sản cay đắng: bán đảo bị chia cắt vĩnh viễn, hàng triệu gia đình ly tán, và sự chia rẽ tư tưởng giữa hai miền còn sâu sắc hơn cả trước khi chiến tranh nổ ra.Khi bom ngừng rơi, nỗi sợ hạt nhân bắt đầu
Sau năm 1953, bán đảo Triều Tiên rơi vào một thứ hòa bình kỳ lạ. Không có tiếng súng quy mô lớn, nhưng cũng không có hòa bình thật sự.
Hai miền vẫn đối đầu, quân đội vẫn túc trực hai bên DMZ, và quan hệ liên Triều lúc căng lúc dịu nhưng chưa bao giờ tan băng hoàn toàn. Bước ngoặt lớn đến vào thập niên 1970.Đây là giai đoạn Đông Á chứng kiến những thay đổi chóng mặt: chiến tranh Việt Nam kết thúc, Trung Quốc và Liên Xô rạn nứt sâu sắc, Hoa Kỳ và Trung Quốc bắt tay lịch sử, Hàn Quốc phát triển thần tốc. Bắc Triều Tiên khi đó là một quốc gia nhỏ bé, đối đầu với một Hàn Quốc đang lên về cả kinh tế lẫn quân sự, và bị kẹt giữa bốn cường quốc đầy mâu thuẫn: Trung Quốc, Liên Xô, Nhật Bản và Hoa Kỳ.Chính trong bối cảnh đó, Bắc Triều Tiên đưa ra một quyết định táo bạo: phát triển vũ khí hạt nhân. Lý do rất thực tế.Một nước nhỏ nằm ở vị trí địa chiến lược hiểm yếu như vậy rất dễ trở thành địa bàn cạnh tranh của các nước lớn. Vũ khí hạt nhân được xem như lá bùa hộ mệnh duy nhất.Suốt năm thập kỷ sau đó, Bắc Triều Tiên đi ngược dòng thế giới. Khi các cường quốc giải trừ quân bị hạt nhân, họ tăng cường năng lực hạt nhân bằng mọi giá.Họ là quốc gia duy nhất rút khỏi Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT). Trải qua ba đời lãnh đạo, họ từ chỗ gần như không có gì đã làm chủ toàn bộ chu trình nhiên liệu hạt nhân, từ khai thác uran tự nhiên đến làm giàu, sản xuất nhiên liệu, tái chế và vận hành lò nghiên cứu.Họ cũng tự chủ công nghệ thu nhỏ đầu đạn và sở hữu hai trong ba phương thức tấn công hạt nhân: phóng từ tàu ngầm và tên lửa đạn đạo xuyên lục địa. Cái giá phải trả không hề nhỏ.Bắc Triều Tiên trải qua nạn đói kéo dài bốn năm từ 1994 đến 1998, sau đó là những đợt cấm vận ngày càng siết chặt. Đến nay, quy mô GDP của Bắc Triều Tiên chỉ bằng khoảng 1/40 so với Hàn Quốc.Con số này thậm chí còn chênh lệch hơn cả trường hợp Đông Đức và Tây Đức khi sáp nhập, vốn chỉ chênh nhau khoảng 1/6.| Chỉ số so sánh | Bắc Triều Tiên | Hàn Quốc |
|---|---|---|
| Quy mô GDP | 1 phần | 40 phần |
| Số vụ thử hạt nhân | 6 | 0 |
| Thành viên NPT | Đã rút | Đang tham gia |
Nhưng câu chuyện không chỉ nằm ở phía Bắc Triều Tiên. Một phần lớn trách nhiệm còn thuộc về Hoa Kỳ, quốc gia tự coi mình quá mạnh sau chiến tranh Lạnh và thiếu tôn trọng lợi ích của các nước nhỏ.
Cuộc khủng hoảng hạt nhân đầu tiên nổ ra năm 1994 khi Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế phát hiện dấu hiệu Bắc Triều Tiên phát triển hạt nhân. Hiệp định khung được ký kết sau đó với nỗ lực của cựu tổng thống Jimmy Carter đã xoa dịu tình hình, nhưng không khiến hai bên hài lòng.Đến năm 2001, chính quyền Bush đưa Bắc Triều Tiên vào danh sách trục ma quỷ, gián tiếp khiến nước này rời khỏi NPT năm 2003. Đàm phán sáu bên năm 2005 tạo ra bản tuyên bố nguyên tắc làm dấy lên hy vọng, nhưng rồi cũng không đi đến đâu.Từ đó, đàm phán ngoại giao về vấn đề Triều Tiên gần như bị bỏ rơi. Hoa Kỳ và phương Tây tập trung vào khủng hoảng kinh tế toàn cầu và bất ổn Trung Đông.Điều duy nhất họ làm là cấm vận, với hy vọng Bắc Triều Tiên sẽ xuống nước, đồng thời yêu cầu Trung Quốc hành động cụ thể. Kết quả là Bắc Triều Tiên tiến hành sáu vụ thử hạt nhân, đạt những bước tiến xa và vẫn tồn tại bất chấp cấm vận.Vấn đề bán đảo Triều Tiên trở thành điểm nóng trên bàn nghị sự thế giới hơn hai thập kỷ, nhưng nỗ lực thực sự để giải quyết thì chưa có gì ngoài lời nói.Thiên nga đen và những lần đảo chiều khó lý giải
Năm 2018, câu chuyện bán đảo Triều Tiên bước vào giai đoạn được giới phân tích gọi là hiện tượng thiên nga đen. Sự kiện có xác suất rất nhỏ nhưng tác động rất lớn, phá vỡ mọi nhận thức cố hữu trước đó.
Sau hàng thập kỷ thà chịu đói nghèo chứ không từ bỏ vũ khí hạt nhân, sau bao nhiêu lời đe dọa chiến tranh, không ai nghĩ Bắc Triều Tiên cuối cùng cũng xuống nước. Vậy mà điều đó đã xảy ra.Ngày 27 tháng 4 năm 2018, cuộc gặp liên Triều đạt kết quả khả quan. Nó tạo nền tảng cho cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ – Triều lần đầu tiên trong lịch sử giữa Tổng thống Donald Trump và nhà lãnh đạo Kim Jong Un.Trước đó, vào cuối năm 2016, ông Trump bất ngờ đắc cử tổng thống Mỹ với lập trường vô cùng cứng rắn với Bắc Triều Tiên. Trong thông điệp liên bang cuối tháng 1, ông nhắc đến Bắc Triều Tiên bốn lần, trong khi chỉ nhắc Trung Quốc ba lần và Nga một lần.Điều đó cho thấy mức độ quan tâm đặc biệt của chính quyền mới. Hoa Kỳ sau đó có những bước đi rất mạnh để gây sức ép: nghị quyết cấm vận của Liên Hợp Quốc, điều tàu sân bay đến gần bán đảo để thị uy, cùng những lời lẽ đe dọa bên bờ vực chiến tranh.Điều đặc biệt là ông Trump nhận được sự ủng hộ gần như tuyệt đối từ Quốc hội và các phe phái chính trị. Rồi đột ngột, căng thẳng giảm nhiệt nhanh chóng.Cuộc khủng hoảng hạt nhân trên bán đảo diễn ra với logic rất khó lý giải. Các yếu tố thiên thời, địa lợi, nhân hòa hội tụ, cả thế giới hồi hộp theo dõi thượng đỉnh Mỹ – Triều với hy vọng về một nền hòa bình mong manh.| Giai đoạn | Đặc điểm |
|---|---|
| 1994 | Khủng hoảng hạt nhân đầu tiên |
| 2003 | Rút khỏi NPT |
| 2005 | Đàm phán sáu bên |
| 2018 | Thượng đỉnh Mỹ – Triều |
Nhưng đến năm 2025, câu chuyện lại rẽ sang hướng khác. Ông Lee Jae Myung giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tháng 6 sau khi người tiền nhiệm Yoon Suk Yeol bị luận tội.
Quan hệ liên Triều đứng trước cơ hội tan băng mới, nhưng cũng đầy thách thức. Những động thái đơn phương từ cả hai phía khiến giới quan sát khó đoán định liệu căng thẳng có thực sự hạ nhiệt hay chỉ là khoảng lặng tạm thời trước một chu kỳ khủng hoảng mới.Vì sao câu chuyện này chưa bao giờ kết thúc
Đọc đến đây, bạn có thể thấy một điều: bán đảo Triều Tiên chưa bao giờ thoát khỏi vòng xoáy khủng hoảng. Mỗi lần tưởng chừng hòa bình đến gần, một biến cố mới lại đẩy mọi thứ về vạch xuất phát.
Và có những lý do rất cụ thể giải thích vì sao điều đó tiếp tục lặp lại. Thứ nhất, về mặt kỹ thuật, chiến tranh Triều Tiên chưa bao giờ kết thúc.Chỉ có hiệp định đình chiến, không có hiệp ước hòa bình. Hai miền vẫn trong trạng thái chiến tranh.Bất kỳ sự cố nhỏ nào ở DMZ cũng có thể leo thang thành xung đột lớn. Thứ hai, vũ khí hạt nhân của Bắc Triều Tiên đã trở thành một thực tế không thể đảo ngược.Quốc gia này đã làm chủ toàn bộ chu trình sản xuất nhiên liệu hạt nhân, thu nhỏ đầu đạn và hai phương thức tấn công. Họ thực tế đã là một quốc gia hạt nhân, dù chưa được công nhận chính thức.Bất kỳ cuộc đàm phán nào trong tương lai đều phải xuất phát từ thực tế này. Thứ ba, lợi ích của các cường quốc xung quanh quá phức tạp.Trung Quốc, Nga, Nhật Bản và Hoa Kỳ đều có tính toán riêng. Bắc Triều Tiên hiểu rõ điều này và luôn tìm cách khai thác mâu thuẫn giữa các nước lớn để duy trì vị thế.Thứ tư, cái giá của việc từ bỏ hạt nhân quá lớn đối với Bắc Triều Tiên. Sau khi đã trải qua nạn đói, cấm vận và cô lập hoàn toàn để có được vũ khí hạt nhân, việc từ bỏ nó mà không có bảo đảm an ninh thực sự sẽ là một canh bạc chính trị không thể chấp nhận.| Yếu tố | Tác động |
|---|---|
| Chưa có hiệp ước hòa bình | Nguy cơ xung đột |
| Sở hữu hạt nhân | Không thể đảo ngược |
| Lợi ích cường quốc | Phức tạp, chồng chéo |
| Chi phí từ bỏ hạt nhân | Quá lớn |
Vậy nên nếu bạn theo dõi tin tức về bán đảo Triều Tiên và thấy mọi thứ cứ lặp đi lặp lại, đó không phải vì thiếu nỗ lực ngoại giao. Đó là vì cấu trúc của vấn đề chưa hề thay đổi.
Một bán đảo bị chia cắt, một cuộc chiến chưa kết thúc, một quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân và bốn cường quốc với lợi ích đan xen. Bất kỳ giải pháp nào cũng phải giải quyết đồng thời tất cả những yếu tố đó, và cho đến nay, chưa có giải pháp nào làm được điều ấy.