Có một câu chuyện mà tôi nhớ mãi, hồi giữa năm 2021, khi đợt dịch thứ tư bùng phát dữ dội. Hàng xóm nhà tôi, một cô giáo đã ngoài 50, cứ đứng ngồi không yên vì sợ vaccine.
Cô bảo: “Nghe nói vaccine này gây đông máu, vaccine kia sốt cao, tao không biết chọn loại nào”. Lúc ấy, tôi chỉ biết động viên cô đi tiêm, nhưng thú thật, bản thân tôi cũng mù mờ về sự khác biệt giữa các loại.Mãi sau này, khi tìm hiểu kỹ, tôi mới thấy việc chọn vaccine cũng giống như chọn giày – không có đôi nào “hoàn hảo” cho tất cả, quan trọng là hiểu rõ ưu nhược điểm của từng đôi. Bài viết hôm nay, tôi sẽ “mổ xẻ” bốn cái tên nổi bật nhất: Pfizer, Moderna, AstraZeneca và Johnson & Johnson.Dựa trên dữ liệu từ các nghiên cứu uy tín như của FDA, EMA, và cả báo cáo từ Mayo Clinic, tôi sẽ giúp bạn có cái nhìn rõ ràng, thực tế, không màu mè.Pfizer và Moderna hai “người anh em” công nghệ mRNA có gì khác biệt?
Khi nói đến vaccine mRNA, nhiều người thường nghĩ ngay đến Pfizer (BNT162b2) và Moderna (mRNA-1273). Cả hai đều sử dụng công nghệ tương tự: đưa một đoạn mã di truyền vào tế bào, “huấn luyện” hệ miễn dịch nhận diện protein gai của virus.
Nhưng nếu nhìn kỹ, chúng khác nhau như “kem sữa” và “kem chanh” vậy – cùng là kem nhưng mỗi loại một hương vị riêng. Hồi tháng 6/2023, một nghiên cứu quy mô lớn từ FDA được đăng trên medRxiv đã phân tích dữ liệu từ 298 triệu liều vaccine ở Mỹ.Kết quả cho thấy, tác dụng phụ phổ biến của cả hai đều giống nhau: nhức đầu (20,4%), mệt mỏi (16,6%), sốt (16,3%), ớn lạnh và đau chỗ tiêm. Nhưng điểm khác biệt nằm ở cường độ.Moderna thường “dữ” hơn Pfizer một chút, nhất là ở mũi thứ hai. Tôi còn nhớ cậu em họ sau khi tiêm Moderna mũi 2 đã nằm liệt giường 2 ngày vì sốt 39 độ, trong khi đứa bạn tiêm Pfizer chỉ hơi đau đầu.| Tiêu chí | Pfizer | Moderna |
|---|---|---|
| Công nghệ | mRNA | mRNA |
| Số mũi cơ bản | 2 mũi (cách 3-4 tuần) | 2 mũi (cách 4 tuần) |
| Hiệu quả chống nhiễm bệnh (nghiên cứu ban đầu) | 95% | 94,1% |
| Liều lượng mỗi mũi | 30 microgam | 100 microgam |
| Tác dụng phụ phổ biến | Nhức đầu, mệt mỏi, ớn lạnh (tỷ lệ thấp hơn Moderna) | Nhức đầu, sốt, mệt mỏi (tỷ lệ cao hơn Pfizer) |
| Bảo quản | -70°C (có thể 2-8°C trong 5 ngày) | -20°C (có thể 2-8°C trong 30 ngày) |
| Tỷ lệ tác dụng phụ nghiêm trọng | Khoảng 6,6% (không gây tử vong) | Tương tự Pfizer |
Một điểm thú vị: dù Moderna có liều cao hơn, nhưng tỷ lệ tác dụng phụ nghiêm trọng lại không chênh lệch đáng kể. Cả hai đều có nguy cơ dị ứng phản vệ rất hiếm – khoảng 2-5 ca trên một triệu liều.
Điều này cho thấy liều cao hơn không đồng nghĩa với nguy hiểm hơn, mà chỉ là cơ thể bạn phản ứng mạnh mẽ hơn mà thôi. Đã có lúc tôi tự hỏi: nếu cả hai cùng là mRNA, sao người ta không chọn loại dễ bảo quản hơn?Thực tế, Pfizer yêu cầu nhiệt độ siêu lạnh, gây khó khăn cho các nước đang phát triển. Moderna dễ “thở” hơn với điều kiện bảo quản -20°C.Nhưng hiệu quả bảo vệ của cả hai trong 6 tháng đầu đều trên 90%, nên quyết định cuối cùng thường phụ thuộc vào nguồn cung và hạ tầng y tế địa phương. Thế nhưng, chúng ta không thể nói về Pfizer và Moderna mà bỏ qua hai “người anh em” công nghệ vector virus – AstraZeneca và J&J.Chúng có một câu chuyện hoàn toàn khác.AstraZeneca và J&J công nghệ vector virus và những rủi ro hiếm gặp
Bước sang nhóm vaccine sử dụng công nghệ vector virus (vector bất hoạt), AstraZeneca (AZD1222) và Johnson & Johnson (Ad26.COV2.S) lại mang đến một “bức tranh” khác. Cả hai đều dùng virus adenovirus làm “xe tải” chở mã di truyền vào tế bào.
Nhưng điểm khác biệt lớn nhất: AstraZeneca là virus tinh tinh, còn J&J là virus adenovirus 26 ở người, và J&J chỉ cần một liều duy nhất. Chuyện về rủi ro của nhóm vaccine này, tôi nhớ như in cái ngày báo chí đưa tin Mỹ phải tạm dừng tiêm J&J hồi tháng 4/2021.Một nghiên cứu trên tạp chí JAMA Internal Medicine (công bố ngày 2/11/2021) từ Mayo Clinic đã làm dậy sóng dư luận. Họ phát hiện nguy cơ huyết khối tĩnh mạch não (CVST) ở người tiêm J&J cao gấp 3,5 lần so với người không tiêm.Cụ thể, tỷ lệ mắc bệnh ở nhóm chưa tiêm là 2,46/100.000 ca, nhưng sau 15 ngày tiêm, con số này tăng vọt lên 8,65/100.000 người. Tuy vậy, cần phải nhìn nhận một cách khách quan: đây là tác dụng phụ cực kỳ hiếm gặp.Tính đến thời điểm FDA ghi nhận, chỉ có 6 trường hợp đông máu trong hơn 6,8 triệu liều J&J đã tiêm – tức tỷ lệ chưa đến 0,0001%. AstraZeneca cũng đối mặt với vấn đề tương tự, được EMA xếp là tác dụng phụ hiếm gặp của cả hai loại.| Tiêu chí | AstraZeneca | Johnson & Johnson |
|---|---|---|
| Công nghệ | Vector virus (adenovirus tinh tinh) | Vector virus (adenovirus 26 người) |
| Số mũi cơ bản | 2 mũi (cách 8-12 tuần) | 1 mũi (có thể tiêm nhắc) |
| Hiệu quả chống nhiễm bệnh (nghiên cứu ban đầu) | Khoảng 76% sau 2 mũi | Khoảng 66% sau 1 mũi |
| Nguy cơ đông máu (CVST) | Có liên quan (rất hiếm) | Cao gấp 3,5 lần nền dân số (rất hiếm) |
| Tỷ lệ đông máu ghi nhận | Khoảng 1/50.000 - 1/100.000 | 6 ca/6,8 triệu liều (khoảng 0,09/100.000) |
| Tác dụng phụ phổ biến | Sốt, ớn lạnh, đau cơ (thường gặp ở mũi 1) | Sốt, mệt mỏi, nhức đầu (tỷ lệ thấp hơn) |
| Khuyến cáo tiêm nhắc | Có, thường bằng mRNA | Có, thường bằng mRNA |
Có một chi tiết đáng lưu ý: cả J&J và AstraZeneca đều có liên quan đến hội chứng huyết khối kèm giảm tiểu cầu (TTS) – một tình trạng cục máu đông hình thành cùng lúc với lượng tiểu cầu giảm mạnh. Nhưng theo nghiên cứu từ Mayo Clinic, nguy cơ này ở J&J cao hơn hẳn so với AstraZeneca.
Điều này dẫn đến việc Mỹ, Nam Phi và EU đã tạm ngừng sử dụng J&J vào giữa tháng 4/2021. Tuy vậy, lợi thế của J&J là chỉ cần một mũi – một điểm cộng lớn cho những người “ngại kim tiêm” hoặc ở vùng sâu vùng xa.Sau đó, FDA đã khuyến cáo nên tiêm mũi tăng cường bằng loại khác. Thậm chí, một nghiên cứu còn cho thấy việc tiêm trộn Moderna với J&J tạo ra lượng kháng thể vượt trội.Thế nhưng, nói đi cũng phải nói lại: lợi ích của việc tiêm vaccine vẫn vượt xa nguy cơ. Nguy cơ tử vong vì COVID-19 ở người chưa tiêm cao hơn gấp nhiều lần so với nguy cơ gặp tác dụng phụ hiếm gặp từ vaccine.Sau khi đã so sánh kỹ lưỡng, câu hỏi đặt ra là: làm thế nào để đưa ra quyết định cuối cùng? Hãy cùng tôi điểm qua vài kinh nghiệm thực tế.Kinh nghiệm thực tế nên chọn vaccine nào dựa trên tình trạng sức khỏe?
Bạn biết không, tôi từng nghe một câu nói rất hay: “Vaccine tốt nhất là vaccine có sẵn trong tay bạn”. Câu này đúng, nhưng chưa đủ.
Nếu bạn có cơ hội lựa chọn, việc hiểu rõ tình trạng sức khỏe của bản thân sẽ giúp bạn đưa ra quyết định sáng suốt hơn. Hãy thử đặt mình vào các trường hợp cụ thể:Trường hợp 1: Người trẻ, khỏe mạnh, không có bệnh nền. Tôi sẽ khuyên bạn chọn Pfizer hoặc Moderna.
Lý do: hiệu quả cao, tác dụng phụ chủ yếu là tạm thời. Nhưng nếu bạn là phụ nữ dưới 50 tuổi, hãy cân nhắc tránh J&J vì nguy cơ đông máu – dù hiếm – nhưng nghiên cứu cho thấy nhóm này có nguy cơ cao hơn.Trường hợp 2: Người lớn tuổi, có bệnh nền như tim mạch, tiểu đường. Cả Pfizer, Moderna và AstraZeneca đều an toàn. Tuy vậy, AstraZeneca thường gây sốt, ớn lạnh nhiều hơn ở mũi đầu, nên nếu bạn lo lắng, hãy chọn mRNA.Trường hợp 3: Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú. Một nghiên cứu từ Trường Y Icahn tại Bệnh viện Mount Sinai (New York) cho thấy phụ nữ tiêm Moderna có 100% kháng thể IgG trong sữa mẹ, Pfizer là 87%. Cả hai đều an toàn.AstraZeneca và J&J cũng được nhiều tổ chức như WHO khuyến cáo cho phụ nữ mang thai khi lợi ích vượt trội. Trường hợp 4: Người có tiền sử dị ứng nặng. Vaccine mRNA có nguy cơ dị ứng phản vệ cao hơn (khoảng 2-5 ca/triệu liều) so với vaccine vector.Nếu bạn từng sốc phản vệ, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tiêm. Để dễ hình dung, tôi tổng hợp lại bảng so sánh cuối cùng:| Yếu tố | Phù hợp nhất | Lý do |
|---|---|---|
| Hiệu quả cao nhất | Pfizer, Moderna | Cả hai đều >94% trong nghiên cứu ban đầu |
| Ít tác dụng phụ nhất | J&J (1 mũi) | Tỷ lệ tác dụng phụ thấp hơn AstraZeneca |
| An toàn cho người dị ứng | AstraZeneca, J&J | Nguy cơ sốc phản vệ thấp hơn mRNA |
| Dễ bảo quản, vận chuyển | Moderna, AstraZeneca | Nhiệt độ bảo quản cao hơn Pfizer |
| Phù hợp vùng xa | J&J | Chỉ cần 1 mũi |
Tôi còn nhớ có một lần ngồi cà phê với anh bạn làm trong ngành dược. Anh ấy bảo: “Mày biết không, điều quan trọng nhất không phải là chọn loại nào, mà là đi tiêm đúng lịch.
Nhiều người cứ chờ đợi vaccine ‘xịn’ rồi cuối cùng bị nhiễm bệnh lúc chưa kịp tiêm”. Câu nói đó thấm thía lắm.Thử tưởng tượng: một người sống ở vùng nông thôn, chỉ có AstraZeneca, nhưng lại chờ đợi Pfizer. Trong thời gian chờ đợi, nguy cơ nhiễm bệnh là rất cao.Trong khi đó, nguy cơ gặp tác dụng phụ hiếm gặp từ AstraZeneca thấp hơn nhiều so với nguy cơ tử vong vì COVID-19. Đó là lý do tại sao tôi luôn nói: “Tiêm càng sớm càng tốt, đừng cầu toàn”.Cuối cùng, hãy nhớ rằng: không có vaccine nào hoàn hảo 100%. Nhưng có một điều chắc chắn: tiêm vaccine là cách tốt nhất để bảo vệ bản thân và cộng đồng.Nếu bạn còn băn khoăn, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ. Và nếu bạn đã tiêm rồi, hãy tiếp tục tuân thủ 5K – vì vaccine không phải lá bùa hộ mệnh, nó chỉ là một phần trong chiến lược phòng dịch tổng thể.
