Con chưa đủ 18 tuổi có được nhận thừa kế không?
Chuyện này tôi gặp hoài khi tư vấn cho các gia đình. Bố mất đột ngột, để lại mảnh đất cho đứa con đang học cấp ba, rồi cả nhà loay hoay không biết đứa nhỏ có được đứng tên nhận hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là: có, nhưng kèm theo một loạt điều kiện mà nếu không nắm rõ, hồ sơ của bạn sẽ bị trả về. Theo Điều 613 Bộ luật Dân sự 2015, điều kiện để một người được hưởng thừa kế khá đơn giản: còn sống vào thời điểm mở thừa kế, hoặc nếu là thai nhi thì phải được hình thành trước khi người để lại di sản chết và sinh ra còn sống.Tuổi tác không phải rào cản. Một đứa trẻ ba tuổi hay một người mười bảy tuổi đều có quyền như nhau trước pháp luật về thừa kế.Vậy tại sao nhiều người vẫn lúng túng? Vì quyền có được hưởng và quyền tự mình định đoạt tài sản là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.Đứa con chưa thành niên vẫn được nhận di sản, nhưng để ký giấy tờ, bán đất, rút sổ tiết kiệm thì phải có người đại diện đứng ra. Đây chính là điểm mà phần lớn thắc mắc của độc giả xoay quanh.
| Trường hợp | Cách xử lý |
|---|---|
| Có di chúc hợp lệ | Thực hiện theo di chúc |
| Không có di chúc | Chia theo pháp luật |
| Con không có tên trong di chúc | Vẫn được 2/3 suất |
Đáng chú ý là ngay cả khi người mất để lại di chúc và "quên" đứa con chưa thành niên, pháp luật vẫn bảo vệ đứa trẻ đó. Cụ thể ra sao, mời bạn đọc tiếp phần dưới.
Hai con đường dẫn đến quyền thừa kế
Khi một người qua đời, di sản của họ sẽ được chia theo một trong hai cách: theo di chúc hoặc theo pháp luật. Người chưa thành niên đều có thể hưởng ở cả hai con đường này, nhưng cơ chế thì khác nhau.
Thừa kế theo di chúc xảy ra khi người mất để lại văn bản thể hiện ý chí phân chia tài sản. Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép bất kỳ cá nhân nào cũng có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình.Nếu trong di chúc ghi rõ để lại cho đứa cháu đang học lớp 10, thì di chúc đó hoàn toàn hợp lệ và phải được thực hiện đúng ý nguyện. Nhưng đây là điểm mà nhiều người không biết: nếu người lập di chúc có con chưa thành niên mà không ghi tên đứa con đó vào di chúc, đứa trẻ vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật.Căn cứ là Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015. Đây là quy định bảo vệ những người thừa kế đặc biệt — trong đó có con chưa thành niên — khỏi việc bị "gạt" khỏi di chúc một cách bất công.Thừa kế theo pháp luật áp dụng khi không có di chúc, hoặc di chúc không hợp pháp, hoặc những người trong di chúc không nhận. Lúc này di sản chia theo hàng thừa kế.Con đẻ và con nuôi của người chết nằm ở hàng thứ nhất, được ưu tiên chia trước. Phần của mỗi người trong cùng một hàng là bằng nhau.
| Hàng thừa kế | Gồm những ai |
|---|---|
| Thứ nhất | Vợ chồng, cha mẹ, con |
| Thứ hai | Ông bà, anh chị em ruột |
| Thứ ba | Cụ, bác chú cô dì |
Có một nguyên tắc cần nhớ: hàng sau chỉ được hưởng khi hàng trước đã chết, bị truất quyền hoặc từ chối nhận di sản. Nếu người ở hàng thứ nhất chết trước người để lại di sản, con của họ sẽ được thừa kế thế vị.
Nắm được hai con đường này rồi, câu hỏi tiếp theo là: đứa trẻ chưa thành niên thực sự được tự quyết định đến đâu?Người chưa thành niên được tự quyết định những gì
Đây là phần dễ gây nhầm lẫn nhất, nên tôi sẽ chia rõ theo từng độ tuổi. Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015 quy định năng lực hành vi dân sự của người chưa thành niên theo ba mốc.
Với trẻ dưới 6 tuổi, mọi giao dịch dân sự đều phải do người đại diện theo pháp luật xác lập và thực hiện. Đứa trẻ không tự làm gì được cả.Với trẻ từ 6 đến chưa đủ 15 tuổi, các giao dịch phải được người đại diện đồng ý, trừ những giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày phù hợp với lứa tuổi. Với người từ 15 đến chưa đủ 18 tuổi, họ có thể tự mình xác lập giao dịch dân sự, nhưng có ngoại lệ quan trọng: giao dịch liên quan đến bất động sản, động sản phải đăng ký quyền sở hữu, hoặc dùng tài sản để kinh doanh thì vẫn phải có sự đồng ý bằng văn bản của cha mẹ hoặc người giám hộ.| Độ tuổi | Mức tự quyết |
|---|---|
| Dưới 6 tuổi | Người đại diện toàn quyền |
| 6 đến dưới 15 | Cần người đại diện đồng ý |
| 15 đến dưới 18 | Tự làm, trừ bất động sản |
Nói cách khác, một đứa trẻ 16 tuổi có thể tự mở tài khoản, tự mua đồ dùng cá nhân, nhưng muốn bán mảnh đất thừa kế thì bắt buộc phải có chữ ký đồng ý của mẹ hoặc bố. Đây là lý do vì sao nhiều hồ sơ chuyển nhượng đất cho con chưa thành niên bị đình lại — thiếu chữ ký của người đại diện.
Vậy người đại diện đó là ai, và họ có toàn quyền quyết định thay con không? Câu trả lời nằm ở phần tiếp theo.Vai trò của cha mẹ và người giám hộ
Theo Điều 73 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, cha mẹ là người đại diện theo pháp luật của con chưa thành niên, trừ trường hợp con đã có người khác làm giám hộ hoặc có người khác đại diện theo pháp luật. Thông thường, khi bố mất, mẹ sẽ là người đại diện cho con để thực hiện thủ tục nhận thừa kế.
Nhưng đây là chỗ tôi thấy nhiều gia đình vấp phải. Điều 77 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định rõ: cha mẹ hoặc người giám hộ quản lý tài sản riêng của con dưới 15 tuổi thì có quyền định đoạt tài sản đó vì lợi ích của con, và nếu con từ đủ 9 tuổi trở lên thì phải xem xét nguyện vọng của con.Với con từ 15 đến dưới 18 tuổi, con có quyền định đoạt tài sản riêng, nhưng nếu là bất động sản hoặc động sản có đăng ký thì phải có sự đồng ý bằng văn bản của cha mẹ hoặc người giám hộ. Có một giới hạn pháp lý rất quan trọng mà ít người để ý.Khoản 3 Điều 141 Bộ luật Dân sự 2015 quy định một cá nhân có thể đại diện cho nhiều người khác nhau, nhưng không được nhân danh người được đại diện để xác lập giao dịch với chính mình. Nghĩa là nếu mẹ là người đại diện cho con, mẹ không thể thay con ký hợp đồng tặng cho tài sản cho chính mẹ.Trường hợp này phải có người đại diện khác hoặc giải pháp pháp lý phù hợp. Điều này giải thích vì sao câu hỏi "con chưa 18 tuổi có được tặng phần thừa kế cho mẹ không" thường nhận câu trả lời là không thể thực hiện theo cách thông thường.Không phải vì đứa trẻ không có quyền, mà vì xung đột lợi ích trong vai trò đại diện. Hiểu được vai trò của người đại diện rồi, bước cuối cùng là chuẩn bị hồ sơ thực tế để nhận di sản.Hồ sơ và thủ tục nhận thừa kế thực tế
Khi đã xác định được quyền thừa kế, việc tiếp theo là làm thủ tục. Hồ sơ cần chuẩn bị tùy thuộc vào loại tài sản.
Với động sản như xe ô tô, xe máy, sổ tiết kiệm, bạn cần giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản đó. Với bất động sản như đất đai, nhà ở, cần giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, biên bản bàn giao nhà đất.Ngoài ra, luôn cần giấy tờ tùy thân và giấy khai tử của người để lại di sản, cùng căn cước công dân của người thừa kế. Người thừa kế mang hồ sơ đến phòng công chứng hoặc văn phòng công chứng tại tỉnh, thành phố nơi có bất động sản.Công chứng viên sẽ kiểm tra, rà soát hồ sơ. Nếu thiếu, họ yêu cầu bổ sung; nếu không đủ điều kiện, họ từ chối tiếp nhận.Sau khi công chứng xong, hồ sơ phải được niêm yết tại trụ sở Ủy ban nhân dân cấp xã nơi thường trú của người để lại di sản. Nếu người đó không có nơi thường trú, niêm yết tại nơi tạm trú.Trường hợp di sản gồm cả bất động sản thì niêm yết thêm tại xã nơi có bất động sản. Thời hạn niêm yết là 15 ngày kể từ ngày niêm yết, theo Điều 18 Nghị định 29/2015/NĐ-CP.Về chi phí, bạn sẽ trả phí công chứng và thù lao công chứng. Phí công chứng được quy định tại Điều 4 Thông tư 257/2016/TT-BTC (sửa đổi bởi Thông tư 111/2017/TT-BTC).Thù lao công chứng do tổ chức hành nghề công chứng quy định, nhưng không được vượt mức trần của từng tỉnh thành.| Loại giấy tờ | Áp dụng cho |
|---|---|
| Sổ đỏ, sổ hồng | Bất động sản |
| Đăng ký xe, sổ tiết kiệm | Động sản |
| Khai tử, CCCD | Mọi trường hợp |
Một lưu ý thực tế: nếu trong gia đình có tranh chấp hoặc người thừa kế khác không hợp tác, thủ tục có thể kéo dài hơn nhiều so với 15 ngày niêm yết. Chuẩn bị đầy đủ giấy tờ ngay từ đầu sẽ giúp bạn tiết kiệm thời gian và tránh phải đi lại nhiều lần.
Những trường hợp mất quyền thừa kế cần lưu ý
Không phải ai cũng đương nhiên được hưởng di sản. Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015 liệt kê những trường hợp bị truất quyền thừa kế, và điều này áp dụng cho cả người chưa thành niên nếu thuộc các trường hợp đó.
Cụ thể, người bị kết án vì có hành vi ngược đãi, hành hạ, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự hoặc nhân phẩm của người để lại di sản sẽ không được hưởng. Người vi phạm nghĩa vụ nuôi dưỡng đối với người để lại di sản cũng vậy.Người bị kết án vì xâm phạm tính mạng của người thừa kế khác để tranh giành di sản, hoặc có hành vi giả mạo, sửa chữa, hủy bỏ, che giấu di chúc để hưởng lợi trái ý nguyện người mất, đều bị loại. Tuy vậy, có một ngoại lệ nhân văn: nếu người để lại di sản đã biết những hành vi đó nhưng vẫn muốn cho người đó hưởng, thì người đó vẫn được hưởng theo đúng di chúc.Đây là quyền định đoạt tuyệt đối của người lập di chúc. Với người chưa thành niên, các trường hợp bị truất quyền thường ít xảy ra vì đứa trẻ khó có thể thực hiện những hành vi nêu trên.Nhưng nếu người giám hộ của đứa trẻ có hành vi xâm phạm, điều đó không tự động tước quyền thừa kế của đứa trẻ — quyền vẫn thuộc về đứa trẻ, chỉ là người đại diện có thể bị thay đổi. Điều quan trọng nhất tôi muốn nhấn mạnh: quyền thừa kế của người chưa thành niên được pháp luật bảo vệ khá chặt chẽ, kể cả khi không có tên trong di chúc.Nếu bạn đang trong tình huống con nhỏ được hưởng di sản, hãy yên tâm rằng pháp luật đứng về phía đứa trẻ. Việc cần làm là chuẩn bị hồ sơ đúng quy định và xác định rõ người đại diện hợp pháp để tránh những vướng mắc không đáng có về sau.