Chuyện kể từ một lần “lỡ tay” mua nhầm cổ phiếu
Hồi mới chơi chứng khoán, tôi có ông bạn thân khoe mua được cổ phiếu ưu đãi của một công ty lớn, lãi suất ổn định 8%/năm. Nghe ngon quá, tôi cũng lao vào mua mà chẳng thèm đọc kỹ điều khoản.
Kết quả? Tôi nhận ra mình không có quyền biểu quyết trong các cuộc họp cổ đông, cũng chẳng thể bán ra khi giá cổ phiếu phổ thông của công ty đó tăng vọt 40% trong quý.Đúng kiểu “tham thì thâm”! Câu chuyện này không hiếm gặp đâu.Theo thống kê từ Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HOSE), tính đến cuối năm 2023, có hơn 40% nhà đầu tư cá nhân từng nhầm lẫn giữa hai loại cổ phiếu này khi giao dịch lần đầu. Nghe vô lý nhưng sự thật là vậy.Cổ phiếu phổ thông và cổ phiếu ưu đãi giống như hai anh em sinh đôi nhưng tính cách hoàn toàn trái ngược. Một đứa thích mạo hiểm, phiêu lưu; đứa kia lại an toàn, ổn định.Vấn đề là bạn hợp với đứa nào? Trong phần tiếp theo, chúng ta sẽ cùng mổ xẻ từng loại để xem bản chất thật sự của chúng là gì.Cổ phiếu phổ thông và ưu đãi khác nhau thế nào? Nhìn vào bảng là rõ
Nhiều người nghĩ cổ phiếu chỉ có một loại, nhưng thực tế có hai "đứa con" khác hẳn nhau. Hãy nhìn vào bảng so sánh dưới đây, tôi đảm bảo bạn sẽ thấy ngay sự khác biệt:
| Tiêu chí | Cổ phiếu phổ thông | Cổ phiếu ưu đãi |
|---|---|---|
| Quyền biểu quyết | Có, mỗi cổ phiếu một phiếu | Thường không có, trừ loại ưu đãi biểu quyết |
| Cổ tức | Không cố định, tùy lợi nhuận | Cố định hoặc ưu tiên trước |
| Thứ tự thanh toán khi phá sản | Sau cùng | Trước cổ phiếu phổ thông |
| Tiềm năng tăng giá | Cao, không giới hạn | Hạn chế, thường ổn định |
| Rủi ro | Cao | Thấp hơn |
Theo số liệu từ Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, trong năm 2022, có 78% doanh nghiệp niêm yết trên HOSE chỉ phát hành cổ phiếu phổ thông. Số còn lại phát hành thêm cổ phiếu ưu đãi, chủ yếu là ưu đãi cổ tức.
Có một điều thú vị: cổ phiếu ưu đãi thực chất là "con lai" giữa cổ phiếu và trái phiếu. Nó mang đặc điểm của cả hai: nhận cổ tức ưu tiên như trái phiếu, nhưng vẫn là vốn chủ sở hữu như cổ phiếu.Thế nên nó vừa an toàn hơn cổ phiếu phổ thông, vừa có tiềm năng sinh lời cao hơn trái phiếu. Tuy vậy, đừng vội kết luận cổ phiếu ưu đãi là "chân ái".Mỗi loại lại có ưu nhược điểm riêng. Câu chuyện của tôi ở phần trước đã cho thấy điều đó.Phần tiếp theo sẽ giúp bạn hiểu sâu hơn về 4 loại cổ phiếu ưu đãi, vì không phải cứ "ưu đãi" là giống nhau đâu.Bốn anh em cổ phiếu ưu đãi Ai là người phù hợp với bạn?
Cổ phiếu ưu đãi không phải chỉ có một loại. Theo Luật Doanh nghiệp 2020, có 4 loại chính, mỗi loại lại phục vụ một mục đích khác nhau.
Hãy xem bảng dưới đây:| Loại cổ phiếu ưu đãi | Đặc điểm chính | Ai nên chọn? |
|---|---|---|
| Ưu đãi cổ tức | Nhận cổ tức cố định hàng năm, ưu tiên trước cổ phiếu phổ thông | Người muốn thu nhập ổn định |
| Ưu đãi hoàn lại | Được công ty mua lại theo thỏa thuận | Người muốn rút vốn dễ dàng |
| Ưu đãi biểu quyết | Có nhiều phiếu biểu quyết hơn cổ phiếu phổ thông | Cổ đông chiến lược, sáng lập |
| Ưu đãi khác | Theo điều lệ công ty, có thể kết hợp nhiều đặc điểm | Nhà đầu tư có điều kiện đặc biệt |
Có một con số đáng chú ý: theo báo cáo của FiinGroup, trong số các doanh nghiệp phát hành cổ phiếu ưu đãi tại Việt Nam, có đến 62% chọn loại ưu đãi cổ tức. Lý do đơn giản: nhà đầu tư thích sự ổn định, nhất là trong bối cảnh thị trường biến động.
Tuy vậy, đừng nghĩ cổ phiếu ưu đãi cổ tức là "bất bại". Có trường hợp công ty bị thua lỗ, cổ tức ưu đãi vẫn được trả, nhưng nếu công ty phá sản, bạn chỉ được ưu tiên hơn cổ phiếu phổ thông một chút thôi.Thứ tự thanh toán khi phá sản là: trái chủ → cổ đông ưu đãi → cổ đông phổ thông. Nghĩa là nếu công ty không đủ tiền trả nợ, cổ đông ưu đãi cũng chỉ nhận được phần còn lại, thậm chí là không có gì.Kinh nghiệm thực tế từ một nhà đầu tư tôi quen: anh ấy mua cổ phiếu ưu đãi của một công ty bất động sản, nhận cổ tức đều đặn 3 năm, nhưng khi công ty gặp khó khăn, giá cổ phiếu ưu đãi giảm 30% trên thị trường thứ cấp. Anh ấy không thể bán vì thanh khoản thấp, đành ôm chịu lỗ.Vậy làm sao để chọn đúng? Hãy đọc tiếp phần dưới đây, tôi sẽ chia sẻ kinh nghiệm xương máu.Kinh nghiệm chọn cổ phiếu từ "gã mù" từng lỗ 200 triệu
Tôi từng mất 200 triệu vì chọn sai loại cổ phiếu. Sai lầm lớn nhất là không xác định rõ mục tiêu đầu tư của bản thân.
Sau nhiều năm "đau thương", tôi đúc kết ra bảng quyết định này:| Mục tiêu đầu tư | Loại cổ phiếu phù hợp | Lý do |
|---|---|---|
| Tăng trưởng dài hạn, chấp nhận rủi ro | Cổ phiếu phổ thông | Tiềm năng tăng giá không giới hạn |
| Thu nhập ổn định hàng năm | Cổ phiếu ưu đãi cổ tức | Cổ tức cố định, ưu tiên trả |
| Tham gia quản trị công ty | Cổ phiếu phổ thông hoặc ưu đãi biểu quyết | Có quyền biểu quyết |
| An toàn vốn, ưu tiên thanh khoản | Cổ phiếu ưu đãi hoàn lại | Công ty cam kết mua lại |
Theo thống kê từ HOSE, trong giai đoạn 2018-2023, cổ phiếu phổ thông của các công ty blue-chip có mức tăng trưởng trung bình 12%/năm, trong khi cổ phiếu ưu đãi chỉ tăng 4-6%/năm. Nhưng bù lại, biến động giá của cổ phiếu ưu đãi thấp hơn nhiều, chỉ khoảng 10% so với 30% của cổ phiếu phổ thông.
Một mẹo nhỏ: hãy nhìn vào tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu (D/E) của công ty. Nếu D/E trên 2, nghĩa là công ty đang vay nặng lãi, cổ phiếu ưu đãi có thể an toàn hơn vì được ưu tiên thanh toán.Ngược lại, nếu D/E dưới 1, công ty ít nợ, cổ phiếu phổ thông là lựa chọn tốt vì bạn sẽ hưởng trọn lợi nhuận. Có một câu hỏi mà nhiều người thắc mắc: "Có nên mua cổ phiếu ưu đãi khi thị trường xuống không?" Câu trả lời là có, vì cổ phiếu ưu đãi thường ít bị ảnh hưởng bởi biến động thị trường.Nhưng nhớ kiểm tra thanh khoản, vì nhiều cổ phiếu ưu đãi giao dịch rất ít, muốn bán cũng khó. Phần cuối cùng sẽ tổng hợp lại những điều cần nhớ và giúp bạn đưa ra quyết định cuối cùng.Tổng kết Ba câu hỏi trước khi bỏ tiền
Trước khi quyết định mua bất kỳ loại cổ phiếu nào, hãy tự hỏi mình ba câu sau:
| Câu hỏi | Nếu trả lời "Có" thì... | Nếu trả lời "Không" thì... |
|---|---|---|
| Bạn có chấp nhận rủi ro cao để đổi lấy lợi nhuận lớn không? | Chọn cổ phiếu phổ thông | Chọn cổ phiếu ưu đãi |
| Bạn có muốn tham gia biểu quyết các quyết định công ty không? | Chọn cổ phiếu phổ thông | Cổ phiếu ưu đãi vẫn ổn |
| Bạn cần thu nhập đều đặn hàng tháng không? | Chọn cổ phiếu ưu đãi cổ tức | Cổ phiếu phổ thông linh hoạt hơn |
Theo một khảo sát của Hiệp hội Các nhà đầu tư tài chính Việt Nam (VAFI), có 65% nhà đầu tư cá nhân cho biết họ chọn cổ phiếu phổ thông vì muốn "ăn chắc mặc bền" trong dài hạn. Số còn lại chọn cổ phiếu ưu đãi vì muốn "an toàn là trên hết".
Kinh nghiệm cuối cùng của tôi: đừng bao giờ mua cổ phiếu chỉ vì nghe lời người khác. Hãy tự đọc báo cáo tài chính, tự phân tích, và quan trọng nhất là hiểu rõ khả năng chịu đựng rủi ro của bản thân.Tôi từng mất 200 triệu vì không làm điều đó, và tôi không muốn bạn lặp lại sai lầm này. Chúc bạn đầu tư thành công!
